Thứ Sáu, ngày 28 tháng 10 năm 2016

Có mấy con ruồi?


Vụ nước mắm ầm ĩ cả tuần nay, nhưng tút này sẽ không viết về asen hay nước mắm, mà về… con ruồi xa lắc xa lơ. Con ruồi của THP, vì cả hai vụ này đều có những điểm chung. Chung thế nào, đọc tiếp sẽ rõ.

Lần lại vụ con ruồi mà ai cũng đã rõ, câu hỏi đặt ra: Có mấy con ruồi trong chai nước của THP?

Câu trả lời khoa học: Có một con ruồi trong chai nước của THP.

Câu trả lời triết học: Có nhiều con ruồi trong chai nước của THP.

Con ruồi khoa học là con ruồi xảy-ra, nằm gọn trong chai nước, khách quan với tất cả mọi người.

Con ruồi triết học là con ruồi hiện-ra trong nhận thức của các bên liên quan, vì thế mang tính chủ quan.

Tuy chỉ có một con ruồi xảy-ra, nhưng lại có vô số con ruồi hiện-ra khác nhau: Với anh Minh, thì đó là con ruồi… kiếm tiền. Với THP, thì đó là con ruồi… tống tiền. Với đối thủ của THP thì đó là con ruồi.. cơ hội. Với báo chí thì đó là con ruồi… bán báo. Với đám đông thì đó là con ruồi… tán gẫu.

Như vậy, chỉ có một con ruồi xảy-ra, nhưng lại có muôn vàn con ruồi hiện-ra khác nhau. Vấn đề là chúng ta chỉ sống với con ruồi hiện-ra trong tâm trí mình.

Những diễn biến của vụ con ruồi này cho thấy, tất cả chúng ta đều sống và do đó hành xử nhất quán với con ruồi hiện-ra, mà không ai quan tâm đến con ruồi xảy-ra đang nằm đó trong chai nước.

Vì sống với con ruồi hiện-ra, nên thường thì chúng ta đánh đồng con ruồi xảy-ra với con ruồi hiện-ra. Chính sự đánh đồng này đã làm anh Minh phải trả giá bằng một số năm tù tội, còn THP thì thiệt hại lên đến 2000 tỉ đồng, như công bố của chính doanh nghiệp này.

Giá như không có sự nhầm lẫn giữa sự xảy-ra và hiện-ra này thì anh Minh đã không phải vào tù, mà THP cũng không phải chịu thiệt hại lớn đến như vậy.

Tất nhiên, sự nhầm lẫn này cũng có mặt tích cực là tạo đất cho vô vàn chuyên gia marketing và truyền thông thi triển tài năng J.

Giờ trở lại chuyện nước mắm: Theo bạn, có gì chung giữa hai sự kiện nước mắm asen và con ruồi trong chai nước này?

Thứ Ba, ngày 25 tháng 10 năm 2016

Giao lưu văn hóa Việt - Nhật: Khám phá tỉnh Tokushima

Bình luận về chương trình giao lưu văn hóa Việt Nhật trên VTV1 - 24/9/2016.


 Bình luận về chương trình Giao lưu văn hóa Việt - Nhật

Nobel vật lý 2016: Miền đất phẳng kỳ thú

  • GIÁP VĂN DƯƠNG
  • 15.10.2016, 09:18
TTCT - Giải Nobel vật lý năm nay đã được trao cho ba nhà khoa học gốc Anh nhưng đều đang làm việc tại Mỹ: David J. Thouless (ĐH Washington), F. Duncan M. Haldane (ĐH Princeton) và J. Michael Kosterlitz (ĐH Brown) cho “những phát kiến lý thuyết về các pha và chuyển pha tô-pô của vật chất”.
Nobel vật lý 2016: Miền đất phẳng kỳ thú
Ba nhà khoa học David J. Thouless (ĐH Washington), F. Duncan M. Haldane (ĐH Princeton) và J. Michael Kosterlitz (ĐH Brown) 
Thoạt tiên, giới chuyên môn và phần nào cả các nhà khoa học được trao giải có chút bất ngờ, vì dân trong ngành tiên đoán giải Nobel năm nay sẽ dành cho công trình tìm ra sóng hấp dẫn được công bố hồi đầu năm và gây tiếng vang lớn.
Tuy nhiên, nhìn từ góc độ chuyên môn thì giải thưởng năm nay hoàn toàn xứng đáng, vì tầm ảnh hưởng cả về lý thuyết và khả năng ứng dụng của công trình được trao giải. Trên thực tế, lĩnh vực mà các nhà khoa học được giải Nobel vật lý năm nay mở ra đã và đang trở thành một trong những lĩnh vực nghiên cứu sôi động nhất của ngành vật lý hiện thời.
Vật chất tồn tại 
dưới dạng nào?
Vật chất tồn tại ở ba thể rắn - lỏng - khí là thứ kiến thức phổ thông mà bất cứ học sinh nào cũng được yêu cầu phải thuộc nằm lòng.
Để cho dễ nhớ, các thầy cô thường lấy nước như một ví dụ minh họa, rằng: ở nhiệt độ cao thì nước ở thể hơi, nếu làm lạnh thì nước ngưng tụ thành thể lỏng, tiếp tục làm lạnh nữa thì nước chuyển thành thể rắn, tức nước đá mà ta dùng để giải nhiệt hằng ngày.
Bằng cách đó, kiến thức phổ thông rằng vật chất tồn tại ở ba dạng rắn - lỏng - khí đi vào đầu học sinh như một yêu cầu bắt buộc của môn vật lý phổ thông.
Sự chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác của vật chất, thuật ngữ chuyên môn của ngành vật lý gọi là sự chuyển pha. Như thế, ta sẽ có các dạng chuyển pha phổ biến là từ rắn sang lỏng, từ lỏng sang khí khi nhiệt độ thay đổi, như một sự tất yếu.
Chỉ khi học lên bậc đại học, sinh viên chuyên ngành khoa học tự nhiên mới được biết rằng vật chất còn tồn tại ở một dạng khác nữa, đó là dạng plasma khi nhiệt độ lên rất cao.
Ban đầu, kiến thức về dạng tồn tại thứ tư của vật chất này chỉ khu trú trong trường đại học, nhưng gần đây các tài liệu phổ biến khoa học đã bắt đầu nhắc đến dạng vật chất này, chủ yếu qua các bài viết hoặc sách phổ biến khoa học về vũ trụ ở thuở sơ khai, khi vũ trụ rất nóng và vật chất tồn tại ở dạngplasma, tương tự một nồi xúp của các ion mang điện, trước khi kết hợp lại thành vật chất ở dạng khí - lỏng - rắn khi nhiệt độ nguội đi như ta vẫn thấy.
Đến khi giải Nobel vật lý năm nay được công bố thì chúng ta được nghe nói đến một dạng chuyển pha khác ngoài sự chuyển pha của plasma - khí - lỏng - rắn mà chúng ta đã biết. Đó là sự tồn tại của các pha, kèm theo là chuyển pha tô-pô, được khám phá bởi các nhà khoa học được giải Nobel năm nay.
Nobel vật lý 2016: Miền đất phẳng kỳ thú
 
Miền đất phẳng kỳ thú
Giải thưởng năm nay dành cho các nghiên cứu về các trạng thái tồn tại đặc biệt, gọi là các pha, và sự chuyển đổi của các trạng thái này, gọi là sự chuyển pha, ở nhiệt độ rất thấp, rất gần độ không tuyệt đối, tức -273,15oC.
Trong quá trình chuyển pha đó, tính chất của vật chất thay đổi theo các bước nhảy cóc gián đoạn y như người nhảy lên từng bậc thang vậy. Những bước nhảy cóc này, và do đó là các tính chất này, có thể được mô tả chính xác khi sử dụng các khái niệm của ngành 
tô-pô (Topology), một phân ngành của toán học. Chính vì thế mà chúng được gọi là các pha tô-pô và chuyển pha tô-pô của vật liệu.
Vậy tô-pô là gì? Nếu bạn bằng lòng với câu trả lời rằng: Tô-pô nghiên cứu các hình thể mà ở đó hình dạng không quan trọng, chỉ có các bất biến, như số lỗ của các hình dạng mới quan trọng, thì bạn đã được trang bị ý niệm cơ bản nhất để đọc tiếp bài viết này.
Khi đó bạn sẽ thấy một chiếc cốc và một chiếc săm xe là giống hệt nhau vì đều có cùng một lỗ, bất kể hình dạng của nó khác nhau ra sao. Hiển nhiên, các hình thể khác nhau này có thể được đặc trưng bởi số lỗ mà nó có: 1 lỗ, hay 2 lỗ, hay 3 lỗ... (số lỗ của hình thể bao giờ cũng phải là một số nguyên).
Thoạt đầu, các tác giả được giải Nobel năm nay nghiên cứu các màng mỏng hai chiều, tức loại vật liệu ở dạng màng, chỉ có chiều dài và chiều rộng mà không có chiều dày, hoặc chiều dày không đáng kể.
Loại vật liệu như thế bộc lộ những tính chất mà vật liệu khối, tức vật liệu ba chiều không có được. Khi đi vào loại vật liệu hai chiều đó, các nhà vật lý như đi vào một miền đất mới, miền đất phẳng kỳ thú, với những tính chất mới lạ mà vật liệu thông thường không có được.
Cho đến thời điểm 1970-1980, phần lớn nhà khoa học tin rằng, với loại vật liệu hai chiều này, dao động nhiệt của các nguyên tử sẽ phá vỡ trật tự của lớp vật liệu.
Đó cũng là lý do vì sao những màng mỏng hai chiều tồn tại độc lập như graphene đã được cho là không thể tồn tại, cho đến khi được tìm ra năm 2004 và được trao giải Nobel vật lý năm 2010.
Vì tin rằng các màng mỏng hai chiều sẽ bị dao động nhiệt phá vỡ trật tự nguyên tử, nên các nhà khoa học tin rằng sẽ không có chuyển pha trong các vật liệu hai chiều này, vì từ xưa đến nay, chuyển pha bao giờ cũng đi kèm với việc phá vỡ một trật tự cũ và hình thành một trật tự mới.
Nên, nếu đã luôn tồn tại ở dạng không có trật tự thì sẽ chẳng thể nào có sự chuyển pha được. Nhận định này đã thay đổi dần từ những năm 1970 nhờ các nghiên cứu lý thuyết của các nhà khoa học được giải Nobel năm nay.
Nobel vật lý 2016: Miền đất phẳng kỳ thú
 
Bước nhảy lượng tử
Cũng trong khoảng thời gian đó, các thực nghiệm vật lý nhiệt độ thấp đã mang lại những khám phá thú vị. Năm 1980, Klaus von Klitzing nghiên cứu tính chất của lớp vật liệu dẫn điện siêu mỏng kẹp giữa hai lớp bán dẫn, ở nhiệt độ rất thấp, đặt trong từ trường mạnh.
Kết quả thực nghiệm cho thấy độ dẫn điện của lớp màng mỏng này không biến thiên liên tục dưới sự thay đổi của các thông số ngoài như nhiệt độ, từ trường, hoặc lượng tạp chất của lớp bán dẫn, mà nhảy cóc theo các bậc từ mức ban đầu, thành gấp đôi, gấp ba, gấp tư... như ta nhảy cóc từng bậc thang vậy.
Sự nhảy cóc từng bậc theo các gián đoạn của các tính chất vật lý là đặc trưng lượng tử của các hạt vi mô. Sự kiện này cho thấy lớp vật liệu màng mỏng này có một hiệu ứng lượng tử tập thể.
Vì đây là thực nghiệm đo đạc độ dẫn điện của vật liệu đặt trong từ trường, tương tự hiệu ứng Hall nổi tiếng trong ngành vật lý chất rắn, nên hiệu ứng mới được gọi là hiệu ứng Hall lượng tử. Nhờ tìm ra hiệu ứng Hall lượng tử này mà Klaus von Klitzing được trao giải Nobel vật lý năm 1985.
Rõ ràng, những tính chất kỳ lạ như sự nhảy cóc độ dẫn điện không quan sát được trong các điều kiện bình thường, và cũng không thể hiểu được bằng các lý thuyết đã có lúc đó. Những tính chất này bị che khuất đi trong điều kiện bình thường, nhưng khi ở nhiệt độ rất thấp, và đặc biệt khi kích thước vật liệu giảm xuống hai hoặc một chiều, thì lại bộc lộ rõ ràng, có thể quan sát được.
Lý do là ở nhiệt độ cực thấp đó, bản chất lượng tử của các hạt vi mô mới vượt qua ảnh hưởng của dao động nhiệt, có thể quan sát và đo đạc được. Chính những tính chất mới lạ này đòi hỏi những cách nhìn và giải thích mới về bản chất vật lý của hiện tượng. Và đó là nơi mà lý thuyết về các pha và chuyển pha tô-pô của vật liệu, tìm được đất dụng võ.
Có mình có tôi hay đường ai nấy đi?
Trở lại với các xoáy nhỏ ở phần trên, chúng ta thấy ở nhiệt độ thấp, các xoáy này tồn tại dưới dạng các cặp đôi chặt chẽ như thể "có mình có tôi" ở mọi lúc mọi nơi. Như khi nhiệt độ tăng lên, tức ở mức năng lượng cao hơn, các xoáy này rời xa nhau theo lối "đường ai nấy đi" dưới dạng các xoáy đơn không dính dáng gì đến nhau.
Việc chuyển từ xoáy đôi sang xoáy đơn là một bước nhảy có tính cách gián đoạn, tương tự các bước nhảy lượng tử quan sát được trong thực nghiệm về độ dẫn điện của màng mỏng.
Và nếu quan sát kỹ, ta sẽ thấy bước nhảy này đã chuyển trạng thái từ hai xoáy đôi sang một xoáy đơn mà không đi qua trạng thái trung gian, tức một xoáy rưỡi chẳng hạn.
Điều này gợi nhớ đến sự chuyển đổi hình dạng của các hình thể trong ngành tô-pô học, khi các hình thể nào đó chuyển từ dạng có 2 lỗ sang 1 lỗ mà không đi qua dạng trung gian có 1,5 lỗ.
Sự kiện các hình thể trong ngành 
tô-pô chỉ có số lỗ là số tự nhiên 1, 2, 3, 4, 5... có điều gì đó rất tương đồng với các bước nhảy lượng tử trong độ dẫn điện của một số loại vật liệu ở nhiệt độ thấp. Điều đó dẫn đến ý tưởng sử dụng các khái niệm của ngành tô-pô để xây dựng một lý thuyết vật lý hoàn toàn mới để mô tả những tính chất này.
Đó là công việc của ba nhà khoa học được giải Nobel Vật lý năm nay và của nhiều đồng nghiệp ngành vật lý chất rắn đã và đang làm trong suốt mấy chục năm qua, khi họ tập trung nghiên cứu các pha và sự chuyển pha có các đặc trưng tô-pô của vật liệu.
Đó chính là lý do vì sao ủy ban Nobel năm nay lại trao cho “những phát kiến lý thuyết về các pha và chuyển pha tô-pô của vật chất”, một cách nói rất khó hiểu đối với người ngoài ngành vật lý chất rắn.
Tiềm năng ứng dụng
Những thành tựu của ngành khoa học vật liệu bao giờ cũng gắn liền với các ứng dụng công nghệ. Điều này có thể được kiểm chứng qua việc nhìn lại chính lịch sử phát triển của loài người, khi thấy rằng chính sự ra đời của các loại vật liệu mới, với những tính chất hoàn toàn mới, là một trong những nguyên nhân chính để tạo ra sự phát triển đột phá của cả một thời đại.
Đó cũng là lý do mà các nhà lịch sử đã phân lịch sử thành thời kỳ đồ đá, đồ đồng, đồ sắt...
Thời đại của chúng ta tuy không được các nhà sử học nhắc đến như một sự phân loại theo tên của vật liệu, nhưng nếu tiếp nối truyền thống đó thì có thể được gọi tên là thời kỳ đồ... silicon, với hàm ý đây là loại vật liệu tạo ra phần lớn các thiết bị điện tử, bao gồm cả các máy tính bàn, máy tính bảng, điện thoại thông minh mà bạn đang dùng để đọc bài báo này.
Nhưng vật liệu silicon đang dần đi đến giới hạn của nó. Nếu không tìm ra các vật liệu mới ưu việt hơn, chúng ta sẽ không thể đi xa hơn bao nhiêu những gì chúng ta đang có.
Tốc độ của máy tính, dung lượng của ổ cứng... đều đang dần chạm đến giới hạn vật lý, vì kích thước của loại vật liệu sử dụng để tạo ra các thiết bị này đã được giảm xuống kích cỡ nano, rất gần với giới hạn không thể giảm hơn của vật liệu khối, do nếu giảm hơn nữa thì năng lượng nhiệt sẽ phá vỡ sự ổn định của chính vật liệu, và theo đó là của thiết bị chúng ta sử dụng.
Vì thế, để tạo ra một cuộc cách mạng mới trong công nghiệp, cần phải tìm ra các loại vật liệu mới, trong đó vật liệu có đặc trưng tô-pô mà giải Nobel năm nay vinh danh là một trong những ứng viên sáng giá.
Giới chuyên môn cho rằng các vật liệu tô-pô có tiềm năng lớn để trở thành vật liệu điện tử và siêu dẫn mới, dùng để tạo ra các thiết bị công nghệ mới, với đích nhắm bao gồm cả các máy tính lượng tử siêu mạnh, được vận hành với các quy luật vật lý khác hẳn với máy tính thông thường.■

    Chủ Nhật, ngày 31 tháng 7 năm 2016

    Dạy và học tiếng Anh bị lỗi ở đâu?: Cần loại bỏ định kiến

    Giờ học tiếng Anh tại một trường THCS ở TP.HCM /// Ảnh: Đào Ngọc Thạch
    Sau kết quả thi THPT quốc gia 2 năm vừa qua, việc thay đổi cách dạy và học tiếng Anh một cách căn cơ là điều cần phải làm ngay.
    Tăng thời lượng lên 6 - 12 tiết/tuần
    Theo tiến sĩ Nguyễn Quốc Toàn, Phó giám đốc Ernst & Young VN, chúng ta cần một “cuộc cách mạng” về dạy và học tiếng Anh. Một cuộc cách mạng về suy nghĩ, cách tiếp cận cũng như loại bỏ những định kiến.
    Nên bắt đầu bằng một thay đổi nhỏ nhưng chủ chốt dẫn đến những phản ứng dây chuyền lớn. “Tôi xin đề nghị đừng coi việc học tiếng Anh là học ngoại ngữ nữa. Hãy biến việc dạy tiếng Anh trở thành một việc cấp thiết, có tính sống còn như dạy tiếng mẹ đẻ ở VN. Cả nhiệm kỳ của một Bộ trưởng Bộ GD-ĐT chỉ cần dành để xóa “nạn mù chữ” tiếng Anh là đủ”, ông Toàn nhấn mạnh. Theo ông Toàn, chỉ cần một thay đổi nhỏ là dạy tiếng Anh ngay từ lớp 1, tăng 6 - 12 tiết một tuần. “Số lượng tăng sẽ tạo ra động lực chọn những giáo trình tốt và hiệu quả hơn. Giáo viên và nhà trường sẽ biết cách dạy thế nào, triển khai ra sao khi số giờ dạy tăng lên gấp ba lần. Cha mẹ học sinh cũng sẽ tiết kiệm hàng nghìn tỉ đồng gửi con đi học tiếng Anh ở ngoài và đưa đón con đi học thêm”, ông Toàn phân tích.
    Ông Nguyễn Thế Bảo, Chủ tịch HĐQT Trường TH-THCS-THPT Việt Mỹ (VASS), cho biết: “Hiện nay giáo viên dạy tiếng Anh và chương trình không đạt chuẩn. Chương trình quá nặng nề về ngữ pháp và vẫn duy trì cách dạy cổ điển. Thời lượng tiếp cận tiếng Anh cũng quá ít thì dễ dẫn đến thất bại”, ông Bảo nói.
    Người thầy sử dụng được tiếng Anh
    Tiến sĩ Giáp Văn Dương, người xây dựng trường học trực tuyến GiapSchool, đưa ra 4 nguyên nhân giải thích hiện tượng kết quả điểm thi tiếng Anh thấp. Đó là do thầy, do trò, do nội dung chương trình, do phương pháp giảng dạy. Trong đó, ông Dương cho rằng nguyên nhân quan trọng là ở khâu giáo viên chưa đạt chuẩn, nội dung quá khô cứng và xa rời thực tế, học sinh học bằng sách giáo khoa phổ thông không sử dụng được, dần dà sẽ trôi đi mất. Phương pháp giảng dạy ở phổ thông cũng không phù hợp.
    “Để thay đổi, mấu chốt là ở người thầy. Phải tìm ra phương pháp nào đó đào tạo người thầy “sử dụng” được tiếng Anh, không phải người trung gian truyền tải ngữ pháp và từ vựng tiếng Anh cho học trò. Qua đó mới dạy được học sinh cách sử dụng tiếng Anh. Họ sẽ tự tìm nội dung chương trình tốt, thay đổi cách dạy theo cách tốt nhất cho học trò của mình. Đề án 2020 cũng quan tâm đến việc này nhưng đào tạo người thầy theo cách cũ, vẫn bám sát nhiều điều cũ. Hiện nay đề án đã đi được 2/3 chặng đường mà kết quả chưa thay đổi được bao nhiêu. Tôi e ngại rằng đề án này sẽ bị thất bại”, ông Dương nói.
    Tiến sĩ Vũ Thị Phương Anh, Hiệp hội Các trường ĐH, CĐ, cho rằng nếu thay đổi cùng lúc nhiều thứ thì hệ thống sẽ không làm nổi. Cốt lõi là tạo nên sự hứng thú học tiếng Anh của học sinh. Muốn như thế, cốt lõi vẫn là tự do cho người thầy, không quản lý theo kiểu quá hành chính thì chính người thầy sẽ biết làm gì cho học sinh thú vị.
    Đăng Nguyên


    Kỹ năng đọc kém
    Hiện nay, học sinh học ngoại ngữ, chủ yếu là tiếng Anh, không chỉ học trong nhà trường mà còn theo học ở các trung tâm ngoại ngữ. Ở đó chương trình học hướng đến sự phát triển 4 kỹ năng, chú trọng giao tiếp, thế nhưng đề thi lại không thể kiểm tra được trình độ nghe nói của thí sinh. Ngoài ra, hầu hết học sinh bây giờ rất yếu từ vựng nên khả năng đọc kém.
    Cao Huy Thảo (Nguyên hiệu trưởng một trường THPT ở TP.HCM)
    Đề thi chưa kiểm tra đủ 4 kỹ năng
    Đề thi năm nay có sự phân hóa cao, 2 bài đọc hiểu (chiếm 30 câu) và phần bài luận, chỉ những thí sinh sử dụng điểm thi vào ĐH mới đầu tư để trả lời, còn lại chủ yếu làm “lụi” hoặc bỏ trống. Xu thế học ngoại ngữ trong nhà trường cũng cố gắng hướng học sinh đến việc phát triển 4 kỹ năng, nhưng đề thi chỉ dừng lại ở việc lồng ghép một vài tình huống giao tiếp hằng ngày chứ không thể kiểm tra được kỹ năng nghe và nói.
    Lê Thanh Tùng (Tổ trưởng tổ tiếng AnhTrường THPT Lương Thế Vinh, Q.1, TP.HCM)
    Bích Thanh (ghi)
    Nguồn: báo Thanh Niên, ngày 28/7/2016

    Thứ Ba, ngày 24 tháng 5 năm 2016

    Gặp gỡ & Đối thoại: Đồng hành cùng con

    Tại Salon Văn hóa Cà phê thứ Bảy 3A Ngô Quyền, Q. Hoàn Kiếm, vào lúc 9h thứ Bảy ngày 7/5/2016 diễn ra buổi Cà phê Gặp gỡ & Đối thoại:

    Chủ đề: “ĐỒNG HÀNH CÙNG CON” với TS Giáp Văn Dương
    Chủ trì: Ca sĩ Mỹ Linh

    --
    Tóm tắt:

    Giáo dục trong gia đình từ lâu đã chiếm vai trò quan trọng, có tính cách quyết định đến sự trưởng thành và thành công của trẻ sau này. Tuy nhiên, giáo dục trong gia đình đang bị xao nhãng, một phần vì công việc bận rộn của các bậc phụ huynh, một phần vì thiếu hụt các kiến thức về giáo dục trong gia đình. Điều này dẫn đến nhiều hệ quả không mong muốn, chẳng hạn: Đẩy toàn bộ trách nhiệm giáo dục con trẻ cho nhà trường; Dạy con theo các thông tin cóp nhặt mà không hiểu rõ bản chất của vấn đề; Dạy con theo lối áp đặt ý kiến chủ quan của mình; Dạy con theo quán tính văn hóa mà không hề kiểm chứng, v.v.

    Vậy làm sao để khắc phục những nhược điểm này? Làm sao để dạy con đúng cách? Buổi trò chuyện về giáo dục cùng TS. Giáp Văn Dương trong chuỗi Café Gặp gỡ & Đối thoại của Café thứ 7 cùng TS. Giáp Văn Dương sẽ góp phần trả lời những câu hỏi này.

    Buổi cà phê đặc biệt có sự tham gia của danh ca Mỹ Linh (trong vai trò chủ tọa), một nghệ sĩ hàng đầu trong lĩnh vực ca nhạc đồng thời cùng là một người mẹ có rất nhiều kinh nghiệm trong việc vượt khó để giáo dục con cái thành công.

    Thứ Hai, ngày 29 tháng 2 năm 2016

    Lãnh đạo có nghĩa là gì?

    27/02/2016 12:18:16 CH

    Giáp Văn Dương
    (TBKTSG) - Chọn ra dàn lãnh đạo. Việc này tưởng chừng quá đơn giản, ai chẳng biết vì báo chí truyền thông cập nhật mỗi giờ, cho đến khi có một câu hỏi... cắc cớ xuất hiện: Lãnh đạo có nghĩa là gì?
    Rõ ràng là nếu không hiểu được lãnh đạo có nghĩa là gì, thì làm sao có thể chọn ra nhà lãnh đạo đúng?
    Lưu ý rằng, câu hỏi ở đây là “Lãnh đạo có nghĩa là gì?”, chứ không phải “Lãnh đạo là gì?”. Nếu hỏi “Lãnh đạo là gì?”, chúng ta sẽ đi vào bế tắc, vì sẽ sa vào định nghĩa, mà định nghĩa thì thường trừu tượng và phiến diện.
    Chính việc sa vào câu hỏi “Lãnh đạo là gì?” một cách phổ biến đã đẩy phần lớn chúng ta đi đến một quan niệm cũng phổ biến không kém: Lãnh đạo là một vị trí có quyền lực. Vị trí và quyền lực thường gắn liền với nhà lãnh đạo, nhưng về bản chất nó không đồng nhất với sự lãnh đạo.
    Vậy nên, thay vì hỏi “Lãnh đạo là gì?”, ở đây sẽ chọn một cách khác hữu dụng hơn: Lãnh đạo có nghĩa là gì? Cách đặt câu hỏi này sẽ giúp chúng ta thoát khỏi cái bẫy định nghĩa trừu tượng và phiến diện, để đi thẳng vào những nội dung thực chất và cụ thể của sự lãnh đạo, và những việc mà nhà lãnh đạo phải làm.
    Vậy lãnh đạo có nghĩa là gì? Để trả lời câu hỏi này, trước hết cần trả lời một câu hỏi trước đó: Một người đến vị trí lãnh đạo bằng cách nào?, và một câu hỏi sau đó: Người đó, sau khi đã đạt vị trí lãnh đạo, sẽ làm gì với tư cách nhà lãnh đạo?
    Trong câu hỏi thứ nhất, nhìn qua lịch sử ta sẽ thấy một người có thể đến vị trí lãnh đạo bằng rất nhiều cách khác nhau, nhưng tựu chung có thể chia thành hai cách phổ biến sau: Đến được vị trí lãnh đạo theo kiểu cha truyền con nối hoặc thông qua sắp xếp hay chiếm đoạt; hoặc được bầu chọn làm lãnh đạo thông qua bầu cử dân chủ và minh bạch.
    Sự khác biệt giữa hai cách này là ở cách thức mà quyền lực, và do đó cả sự lãnh đạo nói chung, đến với người đó. Nếu ở cách thứ nhất, quyền lực và sự lãnh đạo đến với một người thông qua sự kế truyền, sắp xếp hay chiếm đoạt thì trong cách thứ hai, quyền lực và do đó cả sự lãnh đạo, đến với người đó thông qua sự ban trao từ phía người dân. Trong trường hợp thứ nhất, danh xưng thích hợp cho người đó sẽ là nhà cầm quyền, còn trong trường hợp thứ hai, danh xưng đúng đắn sẽ là nhà lãnh đạo. Đó là điều khác biệt cơ bản giữa nhà lãnh đạo thực sự và nhà cầm quyền mang danh lãnh đạo.
    Vậy nên, với một nhà lãnh đạo thì quyền lực và bản thân sự lãnh đạo bao giờ cũng là một sự ban trao. Người dân ban trao cho người đó sự lãnh đạo, và do đó cả quyền lực đi kèm, thông qua bầu cử dân chủ và minh bạch. Và vì ban trao nên bao giờ cũng có thời hạn, và khi nào nhận ra người đó không còn xứng đáng, hoặc nhận ra sự nhầm lẫn của mình, người dân sẽ lấy lại sự ban trao đó. Cơ chế kiểm soát quyền lực và văn hóa từ chức xuất hiện chính từ lý do này.
    Giờ sang câu hỏi thứ hai: Một người sau khi được ban trao sự lãnh đạo thì anh ta sẽ làm gì?
    Thông thường, ta sẽ hình dung rằng anh ta sẽ quản lý và vận hành tổ chức, hoặc đất nước của mình với tư cách nhà lãnh đạo. Nhưng nếu chỉ như vậy thì một nhà quản lý sẽ phù hợp hơn, cần gì đến một nhà lãnh đạo?
    Một nhà lãnh đạo phải được sinh ra sẽ để làm những điều khác nhà quản lý. Chỉ khi làm được những việc khác hơn việc quản lý và vận hành hàng ngày, anh ta mới xứng đáng là nhà lãnh đạo.
    Nếu nhà quản lý sẽ chủ yếu sống ở hiện tại để kiểm soát và vận hành các chương trình, kế hoạch, nhà lãnh đạo sẽ chủ yếu sống ở tương lai, để thiết kế ra những chương trình và kế hoạch đó như là một phần của một tương lai chung, một tương lai tốt hơn cho tất cả mọi người. Nhà lãnh đạo cũng phải thuyết phục mọi người tin vào tương lai chung đó, để cùng nhau tham gia hiện thực hóa nó. Nhà lãnh đạo vì thế sẽ là hiện thân của tương lai của tổ chức hay đất nước mà anh ta lãnh đạo.
    Chính vì lẽ đó, nhà lãnh đạo sẽ đòi hỏi phải có những phẩm chất khác thường so với nhà quản lý, lại càng khác so với phẩm chất của nhà cầm quyền. Trước hết, nhà lãnh đạo đòi hỏi phải có tầm nhìn xa và rộng để thấy được tương lai, từ đó thiết kế ra một tương lai mới tốt hơn cho tất cả mọi người. Sau đó, nhà lãnh đạo phải thuyết phục mọi người tin vào tương lai chung đó và cùng nhau góp sức hiện thực hóa tương lai đó. Mà để làm được điều đó, nhà lãnh đạo phải có được sự tin tưởng của những người được anh ta lãnh đạo. Sự tin tưởng đó sẽ căn cứ không chỉ trên viễn cảnh mà nhà lãnh đạo vẽ ra, mà còn được tích tụ từ vô số các tương tác trong quá khứ, mà ở đó đạo đức và sự khả tín của nhà lãnh đạo đóng vai trò quyết định. Vì thế, tính cách và đạo đức của nhà lãnh đạo chứ không phải kiến thức chuyên môn thường đóng vai trò quyết định trong việc có được sự tin tưởng này.
    Để hiện thực hóa được tương lai mà nhà lãnh đạo thiết kế ra, nhà lãnh đạo phải huy động nguồn lực và sự hợp tác của tất cả người dân trong một thời gian dài. Để làm được điều này, nhà lãnh đạo bị đòi hỏi phải có thêm ít nhất là ba phẩm chất tối quan trọng: chính trực vẹn toàn trong lời nói và việc làm của mình để duy trì sự tin tưởng, giúp cho công việc lãnh đạo không bị đổ vỡ; bao dung hội hợp để có thể chứa chấp tất cả các cách nghĩ, cách nhìn và cách đóng góp khác nhau từ mọi phía mọi người; và một sứ mệnh lớn hơn mối quan tâm của bản thân, gia đình hay hội nhóm của mình. Nếu không có chúng thì sự lãnh đạo sẽ không bao giờ có thể thành công.
    Trở lại câu hỏi đầu tiên, lãnh đạo có nghĩa là gì? Câu trả lời giờ đã rõ ràng hơn, rằng: Lãnh đạo và kèm theo nó là vị trí và quyền lực, là sự ban trao của người dân đối với người mà mình tin tưởng thông qua bầu cử dân chủ và minh bạch. Lãnh đạo là một sự ban trao chứ không phải một sự sắp xếp. Công việc chính của nhà lãnh đạo là thiết kế ra một tương lai chung tốt hơn cho tất cả mọi người, thuyết phục mọi người tin tưởng và cùng nhau hiện thực hóa tương lai chung đó.
    Nếu nhà lãnh đạo không làm được như vậy thì người dân đã ban trao nhầm người. Trong trường hợp này, tốt nhất là người dân có quyền và có cơ chế để rút lại sự ban trao này để tìm người xứng đáng. Nếu không, họ sẽ chỉ có một nhà cầm quyền thay vì một nhà lãnh đạo.