Chủ Nhật, 19 tháng 4, 2009

Làng của những “nhạc công chân đất”




Ông Nguyễn Đăng Khoa-trưởng đội văn nghệ làng Then biểu diễn bài "Bóng cây Kơnia".


Có một ngôi làng đã từng lên truyền hình trong chương trình "Chuyện lạ Việt Nam" và cho đến hôm nay, ngôi làng ấy càng nổi tiếng bởi những gã nông dân "gàn dở", vì yêu đàn viôlông mà đôi lúc chịu cảnh túng thiếu, hay nhịn ăn để mua đàn. Hãy đến với làng Then, xã Thái Đào (Lạng Giang, Bắc Giang) để hiểu thêm về những người nông dân không chỉ biết kéo cày mà còn biết kéo đàn. Và loại đàn đó thường chỉ dành cho những người... khá giả.

Vì nghe tiếng từ rất lâu, nên khi một người bạn gọi điện nói với tôi rằng, đội văn nghệ làng Then có nhiều đổi mới, tôi đã lập tức vượt hơn 60 km đường dài để tìm đến "Làng của những nhạc công nông dân".

Làng Then vốn thanh bình, yên ả được bao bọc bởi những cánh đồng xanh ngút ngát. Cùng với sự thanh bình của tiếng chim, cánh cò, làng còn có một thứ "đặc sản" nữa mà bất cứ người khách nào đến thăm cũng được tiếp đón nồng nhiệt.

Đó là được thưởng thức tiếng viôlông nhẹ nhàng, du dương, trầm lắng. Người ta chơi nhiệt tình, không vụ lợi, bằng tất cả thịnh tình của tình bằng hữu giữa chủ và khách.

Đã có một thời, những người vợ, người mẹ của làng Then phải phát ngán lên vì sự đam mê của người đàn ông trong nhà mình. Ngay cả cụ Nguyễn Hữu Đưa, năm nay đã hơn bảy mươi tuổi, vì quá ham đàn mà có lúc cũng khiến con cháu phải... bất bình.

Không "bất bình" sao được, giữa làng quê, cuộc sống khó khăn, vậy mà lắm khi họ bỏ bê công việc ngoài đồng áng để ngồi kéo đàn. Sau rồi, chính những người than phiền ấy lại bị quyến rũ bởi tiếng đàn của những người chân đất trong làng mình, và vì người chơi đã biết "điều tiết" thời gian.

Người làng Then vẫn đùa nhau và tự hào rằng, làng của họ có những nghệ sĩ tay cày, tay đàn. Lúc mùa vụ đến thì ra đồng làm lụng, nhưng hễ buông tay cày là họ lại đặt viôlông lên vai, kéo những bản nhạc du dương trữ tình, trầm lắng, như những nghệ sĩ chuyên nghiệp. Họ được bà con gần xa tặng danh hiệu "nghệ sĩ nông dân". Nghe thật oai!

Chúng tôi đến thăm cụ Nguyễn Hữu Đưa, người được coi là có công đầu trong việc đưa loại nhạc cụ này chơi ở làng Then. Tuy tuổi đã cao, sức yếu, nhưng đôi mắt cụ còn tinh anh, và giọng nói thì trầm ấm đặc biệt.

Cụ kể: "Vào năm 1935, làng tôi đã có đội bát âm gồm 4 cụ già yêu thích âm nhạc. Ban đầu các cụ chỉ chơi để giải trí. Năm 1950 khi quân Pháp lập bốt ở xã Thái Đào cách làng tôi chừng 300 mét thì 4 cụ và một số thanh niên đã lập thành một đội văn nghệ, tuyên truyền, khơi dậy tinh thần yêu nước.

Hòa bình lập lại, năm 1955 đội văn nghệ cử hai người, trong đó có tôi ra Hà Nội đặt mua một số nhạc cụ như măngđôlin, sáo trúc, ghita, viôlông... để phục vụ luyện tập. Lúc này thì đội văn nghệ của làng đã lên đến 40 người. Trong đó, đàn viôlông là loại khó sử dụng.

Đội phải lên Ty Văn hóa mời thầy về dạy, sau đó, chính tôi đã chinh phục được cây đàn viôlông. Giờ thì chàng trai năm nào đã thành cụ già 74 tuổi".

- Điều gì đã khiến các cụ ông ở làng này yêu viôlông đến thế? - Tôi hỏi.

- Tình yêu thôi, chỉ có tình yêu mới làm cho con người ta mê mị, và làm tất cả vì nó. Tôi là gã nông dân chính hiệu đấy, nhưng cứ bỏ cày bỏ cuốc ra là ôm lấy cây đàn. Đàn cho con cháu nghe, rồi bà nhà tôi cũng thích. Trước đó bà ấy đả kích dữ lắm. Cứ ngồi đấy thì no bụng làm sao được. Giờ thì tất cả đã khác rồi.

Đúng vậy, tình yêu âm nhạc của người dân làng Then bao năm vẫn không hề thay đổi. Nhiều gia đình bán cả trâu, bò, lợn… để tậu đàn về chơi. Người dân chuyền tay nhau đọc những cuốn sách dạy nhạc lý cơ bản.

Những ngày đó thật vui, sau mỗi buổi đào ao, mương họ lại mang đàn ra kéo chơi. Rỗi thì đi hết làng nọ đến làng kia biểu diễn, nhiều nơi xa hàng chục cây số. Ty Văn hóa sau này cử thầy Đỗ Bảo về dạy nhạc.

Năm 1962, 11 học trò của thầy Đỗ Bảo đã làm ngỡ ngàng Ban giám khảo tại Liên hoan Ca múa nhạc quần chúng các tỉnh phía Bắc với tiết mục "Vũ khúc hoa sen". Sau đó, đội văn nghệ tạm thời phân tán vì có nhiều người phải vào chiến trường.

Ông Nguyễn Hữu Đưa được mời ra dạy nhạc cho con em trong làng. Nhiều đêm, tiếng đàn du dương đến sáng. Bây giờ học trò của cụ Đưa đã lên tới hơn trăm người, họ đều trở thành những diễn viên, nghệ sĩ, nhạc công ở các đoàn nghệ thuật tỉnh và trung ương. Cũng có những em còn đang là sinh viên của các trường nghệ thuật.

Trưởng đội văn nghệ làng Then giờ là ông Nguyễn Đăng Khoa, sinh năm 1960, người tiếp nối việc truyền thụ kiến thức âm nhạc cơ bản cho thế hệ kế tiếp.

Việc làm của ông Khoa được chính quyền thôn xã rất ủng hộ. Ngay cả trưởng thôn là ông Hà Văn Thụ cũng là một nhạc công cự phách, chơi rất hăng. Ông Nguyễn Đăng Khoa đang ngày càng làm cho đội văn nghệ làng Then phát triển.

Là một làng thuần nông, vậy mà tới nay làng Then đã có 200 người có thể chơi đàn thuần thục. Và một ngôi làng bé nhỏ mà có tới gần một trăm cây đàn viôlông là một chuyện chưa từng có.

Ông Khoa cho biết: "Vào tháng 5 năm 2007, một quỹ của Thụy Điển đã đầu tư 70 triệu đồng để củng cố nhạc cụ, khôi phục cho sự phát triển của đội văn nghệ làng Then. Nhờ đó, đội đã mua được 50 chiếc đàn mới phân phát cho các thành viên bảo quản".

Ông Khoa vui mừng nói thêm: "Giờ chúng tôi khấm khá rồi. Có quỹ để hoạt động, có đàn mới chơi hay hơn, chuyên nghiệp hơn".

Ông Nguyễn Đăng Khoa thành lập Câu lạc bộ Những người chơi nhạc, với khoảng 30 thành viên. Trong đó dàn nhạc chính gồm những người sung sức là 10 người.

Tối chủ nhật, thứ hai nào câu lạc bộ cũng họp nhau lại để tập chơi đàn, sinh hoạt, nói chuyện. Có bài mới thì tập, không thì tập lại bài cũ cho thuần thục. Viôlông là loại nhạc cụ "bác học", đòi hỏi người chơi phải có trình độ tối thiểu về nhạc lý, nên trong câu lạc bộ ai cũng thạo nhạc lý cả.

Ông Hà Văn Thụ, trưởng thôn, cũng là một học trò của cụ Đưa nói rằng: "Ngày xưa, đàn rất đắt, vài tạ thóc một chiếc. Vậy mà dân chúng tôi vẫn tìm mọi cách để mua, cũng là vì niềm đam mê, nó thành một phong trào của nhân dân. Bây giờ khấm khá rồi. Chúng tôi sẵn sàng phục vụ khi tỉnh và huyện cần đến".

Ông Thụ còn nói, người mê chơi đàn có thể chơi cả ngày không chán. Ngày xưa, cụ sinh ra ông vì mê chơi đàn, quên cả ăn uống, đến lúc đói lả ngã ra mới biết là mình đã nhịn cơm.

Ông Thụ đặc biệt nể trọng sự đóng góp của ông Khoa, ông nói: "Ông Khoa là người hòa nhã và có tâm huyết. Đứa trẻ nào vào tay ông thì sẽ nên người. Hiện tại ông ấy còn dạy đàn oócgan cho mấy cháu nữa".

Vâng, đến nhà ông Khoa, chúng tôi nhận thấy mấy gian nhà nhỏ của ông bề bộn những đồ hàng mã do vợ ông làm thêm để thêm tiền chi tiêu cho gia đình... Và cũng là để ông có thời gian dành tâm huyết cho âm nhạc.

Ông Khoa có cái thú vui là kéo đàn một mình giữa không gian bình dị, đó có thể là bờ lúa, bên lũy tre. Bởi ở đó, ông thấy lòng mình hòa nhập được vào với thiên nhiên, thấy mình thanh thản, nhẹ nhõm.

Con em trong làng, do ảnh hưởng "máu" nghệ thuật của cha ông, nên rất nhiều em có năng khiếu, trưởng thành bằng con đường nghệ thuật. Nhiều em hiện đang theo học ở Trường đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội, Nhạc Viện và nhiều trường khác. Người dân tự hào rằng, con cháu họ sẽ ngày càng thành đạt bằng con đường dẫn dắt của cha ông.

Trước khi chúng tôi ra về, ông Khoa "đãi khách" bằng bài "Bóng cây Kơnia". Người nghệ sĩ nông dân múa tay trên cây đàn đặt ngang vai, một cách thật chuyên nghiệp.

Tôi say sưa nghe người nhạc công kéo đàn mà lòng bịn rịn chẳng muốn dời làng Then. Ông Khoa ngỏ ý với tôi rằng bất kể lúc nào tôi đến thăm, ông cũng sẽ "tiếp đãi" bằng thứ đặc sản âm nhạc này. Ông cũng mong rằng tình yêu âm nhạc được lan rộng hơn nữa, trong lòng những người nông dân chân đất.

Nguyễn Văn Học