Thứ Sáu, 26 tháng 6, 2009

Ca trù: làm sao ra thế giới?

(Nội dung của bài này đã đăng ở Tiền Phong ngày 25/5/2009, với tên "Ca trù trên youtube, sao không?". Tuy nhiên, tòa soạn biên tập hơi... quá tay nên ý nghĩa bị thu hẹp bớt. Nay đăng lại bản thảo ở đây làm lưu trữ cá nhân)

Giáp Văn

Đừng nghĩ rằng trù khó và quá đỗi cao sang nên chỉ đứng từ xa mà ngó. Cũng đừng ngạc nhiên nếu một ngày nào đó xuất hiện những đoạn clip ca trù trên youtube thu hút được hàng triệu lượt xem, trong đó có những bài hát bằng tiếng Anh nhưng vẫn giữ được cốt cách ca trù...

Đừng nghĩ ca trù khó

Niềm vui hồ sơ ca trù vượt qua vòng thẩm định của UNESCO chưa qua thì nỗi buồn ca trù cần phải bảo vệ khẩn cấp đã xộc thẳng đến, điều này làm cho một người yêu mến ca trù như tôi không khỏi suy nghĩ.

Ca trù đúng là rất khó học, khó hát. Để có thể ra nghề, đào nương đào kép phải học có khi đến cả chục năm. Nhiều nghệ nhân cũng vì thế mà giới hạn việc truyền nghề, vì sợ rằng dạy không đến nơi đến chốn sẽ làm hỏng ca trù. Nhưng e rằng, với cách nghĩ như vậy, ca trù sẽ biến mất trước khi đại chúng và thế giới biết đến giá trị đích thực của bộ môn nghệ thuật này.

Thực tế cho thấy, có những người học ca trù trong khoảng thời gian vài ba tháng, cũng đã có thể hát được một vài bài, và ít nhiều thấm được nét hay nét đẹp của ca trù. Thậm chí, một người nước ngoài không thạo tiếng Việt như Pia Qvanstrom (người Thụy Điển) cũng đã có thể hát Bắc phản sau khi học hai tháng. Vậy thì người Việt chắc chắn sẽ học được ít nhiều khi học ca trù trong khoảng thời gian tương tự.

Ca trù khó, điều này đúng. Nhưng chỉ vì nghĩ rằng ca trù khó mà hạn chế việc truyền dạy ra đại chúng là đã tự đặt rào cản cho ca trù ngay từ khi chưa bắt đầu. Điều đáng buồn là chúng ta cũng đồng ý như vậy, cho rằng ca trù khó và quá đỗi cao sang nên chỉ đứng từ xa mà ngó, đến mức cho rằng ‘có khi phải phải lịch lãm cả đời mới hiểu được một tiếng phách tre’. Điều này không giúp ích, mà có khi còn gián tiếp làm hại sự phát triển của ca trù, vì đã đặt một hàng rào vô hình ngăn cách quần chúng tiệp cận và thưởng lãm bộ môn nghệ thuật này.

Đại chúng hóa ca trù

Người Nhật tự hào về món sushi của mình có mặt khắp nơi trên thế giới. Không chỉ ở nhà hàng, mà trong các siêu thị ở châu Âu chẳng hạn, đều có bày bán sushi trong ngăn lạnh. Chất lượng sushi đặt trong ngăn lạnh ở các siêu thị thua xa so với nguyên gốc ở Nhật, nhưng không vì thế mà người ta kết luận sushi Nhật Bản kém ngon và đánh giá thấp món ăn này.

Người Hàn Quốc lại tự hào về môn võ Teakwondo được phổ biến khắp nơi. Kĩ thuật và tinh thần võ đạo của Taekwondo khi được truyền giảng ở các nước chắc chắn sẽ không bằng ở Hàn Quốc. Nhưng người Hàn Quốc đã khôn ngoan đơn giản hóa Taekwondo thành môn thể thảo để đưa vào thi đấu trong các kỳ Olympics, nhờ thế mà Taekwondo và Hàn Quốc được cả thể giới biết đến. Nhưng không vì thế mà vị thế và giá trị của môn võ này bị giảm sút. Ngược lại, càng được nhiều người biết đến, giá trị của môn võ này lại càng tăng lên.

Nay với ca trù cũng thế, đừng nên băn khoăn việc học ca trù có thể không đến nơi đến chốn mà hạn chế phổ biến ra đại chúng. Vẫn biết rằng để học ca trù đến nơi đến chốn là không dễ và mất nhiều thời gian, nhưng không vì thế mà không tổ chức những khóa học ngắn hạn vài ba tháng. Trong thời buổi các dòng văn hóa ngoại lai chảy vào ồ ạt, thì việc thể hiện sự tồn tại của mình trước rộng rãi đại chúng phải được ưu tiên trên hết.

Đứng trên vai người khổng lồ

Cách bảo vệ văn hóa truyền thống hiệu quả nhất là chủ động phổ biến văn hóa ra thế giới thay vì băn khoăn phòng thủ trước làn sóng văn hóa ngoại ồ ạt tràn vào. Một trong những cách dễ dàng và hiệu quả là sử dụng internet, vì đây là người khổng lồ nâng đỡ mọi loại hình giao lưu văn hóa bất kể biên giới quốc gia. Đã có nhiều ví dụ cho thấy việc sử dụng internet có thể phổ biến văn hóa dân tộc ra thế giới trong khoảng thời gian rất ngắn.

Chẳng hạn, nghệ thuật hát giọng hầu của người Mông Cổ được thế giới biết đến không chỉ nhờ sự sự lưu diễn của các nghệ sĩ, sự quan tâm của các học giả mà còn nhờ những đoạn clip ngắn trên youtube mà tính sơ qua đã thu hút hơn một triệu lượt xem trong vòng chưa đến hai năm. So với dân số chưa đầy ba triệu người của Mông Cổ, con số này quả thật rất có ý nghĩa, không chỉ với việc lưu giữ văn hóa truyền thống, mà với cả ngành du lịch và xây dựng hình ảnh đất nước.

Nếu một ngày nào đó, xuất hiện những đoạn clip ca trù trên youtube thu hút được hàng triệu lượt xem, trong đó có những bài hát bằng tiếng Anh nhưng vẫn giữ được cốt cách của ca trù, thì có thể hoàn toàn yên tâm về việc bảo tồn lưu giữ ca trù. Và ca trù lúc đó, sẽ không chỉ là đặc sản văn hóa, mà còn là đặc sẳn du lịch của Việt Nam.


BOX

Ngày 13/3/09, hồ sơ ca trù được trình lên UNESCO đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ngày 20/4/09, Bộ VHTT&DL lịch họp báo cho biết, cả nước hiện chỉ còn 21 nghệ nhân hát ca trù, nhưng cũng chỉ có 12 cụ có đủ sức khỏe để truyền dạy, và cũng chỉ truyền được khoảng 30 trong số 56 thể cách của ca trù.