Thứ Sáu, 5 tháng 3, 2010

Bản chất xã hội hóa giáo dục

(Bản thảo bài đăng trên tạp chí Tia Sáng, số ra ngày 5/3/2010)

Giáp Văn Dương

Xã hội hóa giáo dục đang bị lạm dụng và bóp méo, dẫn đến tình trạng lạm thu và đẩy gánh nặng tài chính cho dân. Vì thế, nhìn lại bản chất của xã hội hóa giáo dục, từ đó có những chấn chỉnh thích hợp, là việc làm cần thiết.

Nhiệm vụ của giáo dục là tạo ra những công dân có chất lượng cho xã hội, đồng thời vun đắp những giá trị mà xã hội theo đuổi.

Sự phát triển của một đất nước được thúc đẩy bởi những công dân của chính đất nước đó. Trình độ phát triển của một đất nước cũng được quyết định chính bằng trình độ phát triển của những công dân nước đó.

Do tầm quan trọng sống còn như thế, giáo dục cần được quan tâm một cách đặc biệt. Mỗi chính sách giáo dục cần được xem xét dựa trên bản chất xã hội của giáo dục.

Chồng lấn do bản chất

Xã hội có thể được xem như sự hợp thành của bốn thành phần: Nhà nước, Thị trường, Gia đình và Tổ chức dân sự. Nhìn vào cấu trúc của xã hội thì thấy, giáo dục nằm trong vùng chồng lấn của cả bốn thành phần này. Vì thế, giáo dục không là công việc của riêng ai, mà đòi hỏi sự gánh vác của toàn xã hội.

Nói cách khác, xã hội hóa giáo dục là tất yếu. Nhưng xã hội hóa thế nào, ở nội dung và mức độ nào, thì là vấn đề cần thảo luận. Nếu không, một chủ trương đúng trở thành một sự lạm dụng vì lợi ích cục bộ có nguy cơ trở thành hiện thực.

Nhìn vào bản chất chồng lấn của giáo dục ở hình trên thì thấy: giáo dục không phải và không thể thuộc bất cứ thành phần nào 100%. Cho nên, đa dạng hóa các loại hình cung cấp dịch vụ giáo dục và huy động sự đóng góp của tất cả các thành phần vào giáo dục là cần thiết và tất yếu. Đó là bản chất của xã hội hóa giáo dục.

Tuy nhiên, do vai trò điều hành và quản lý xã hội của Nhà nước cũng như do nguồn lực vượt trội so với các thành phần khác, Nhà nước phải là người cung cấp dịch vụ giáo dục chính và chịu trách nhiệm về những phân khúc quan trọng nhất, đòi hỏi nhiều nguồn lực nhất. Đầu tư cho giáo khi đó phải được coi là đầu tư cho hạ tầng quốc gia trong một tầm nhìn tổng thể, dài hạn.

Nếu không, sẽ dẫn đến tình trạng Nhà nước thả nổi giáo dục và đẩy gánh nặng giáo dục cho dân như tình trạng lạm thu đã xuất hiện ở nhiều nơi nhân danh xã hội hóa giáo dục.

Không chỉ là tài chính

Sự tham gia của các thành phần ngoài Nhà nước vào giáo dục không chỉ đơn thuần ở khía cạnh đóng góp tài chính, mà phải ở toàn bộ nội dung và phương thức giáo dục.

Gia đình phải phối hợp cùng Nhà trường giáo dục con em cả về tri thức lẫn đạo đức chứ không thể giao khoán cho Nhà trường mọi việc. Do đó, Gia đình cần phải được tham gia việc hình thành và điều chỉnh nội dung giáo dục trong Nhà trường thông qua những cơ chế hợp lý, như Hội đồng trường chẳng hạn.

Thị trường phải tham gia tư vấn và thiết kế một phần nội dung giáo dục, nhất là với giáo dục đại học và giáo dục dạy nghề, với tư cách là người sử dụng sản các tri thức và kĩ năng của sản phẩm giáo dục. Nếu không, chương trình giáo dục dễ lạc hậu và xa rời thực tế. Những tri thức và kĩ năng mà nhà trường trang bị cho người học không đáp ứng được đòi hỏi của thị trường lao động.

Các tổ chức dân sự, hội nghề nghiệp tham gia giáo dục với chức năng bồi dưỡng nghiệp vụ, tư vấn chương trình sao cho nội dung giáo dục đáp ứng được những đòi hỏi của đời sống thực bên ngoài nhà trường.

Đó là nội dung đúng của xã hội hóa giáo dục. Nhưng thật đáng buồn, xã hội hóa giáo dục đã ít nhiều bị hiểu sai vào bóp méo.

Việc huy động sự đóng góp của các thành phần ngoài Nhà nước, chủ yếu là Gia đình, vào giáo dục chỉ tập trung vào khía cạnh đóng góp tài chính, một phần rất nhỏ trong tổng thể giáo dục, lại là phần Nhà nước cần phải chịu trách nhiệm chính dưới sự ủy nhiệm thông qua việc đóng thuế của người dân, dẫn đến tình trạng lạm thu và đẩy gánh nặng tài chính cho Gia đình như báo chí phản ánh1.

Một biểu hiện sai trái khác của việc bóp méo xã hội hóa giáo dục là việc thị trường hóa giáo dục. Nhà trường có nguy cơ trở thành nơi kinh doanh thu lợi. Các trường đua nhau mở ra, chạy theo số lượng mà bỏ rơi chất lượng2. Kế hoạch cổ phần hóa các trường đại học, dù chỉ mới ở dạng dự thảo3, cũng là con đẻ của tư duy xã hội hóa giáo dục méo mó này.

Đây là hệ quả của việc hiểu sai, cố tình hiểu sai, hoặc cố tình bóp méo bản chất tích cực của xã hội hoá giáo dục, biến chủ trương đúng đắn này thành một gánh nặng cho người dân.

Xã hội hóa không gian và quyền tham gia giáo dục

Xã hội hóa giáo dục trước hết phải là xã hội hóa không gian và quyền tham gia giáo dục, tham gia quản lý Nhà trường, thiết kế chương trình và triển khai các hoạt động giáo dục của tất cả các thành phần trong xã hội.

Quyền học tập của mọi công dân phải được đảm bảo và mở rộng. Từ đó hình thành những chính sách phù hợp để hỗ trợ những trẻ em khó khăn vẫn có thể đến trường.

Quyền tự chủ của Nhà trường, quyền lựa chọn nội dung và phương thức giảng dạy của giáo viên cũng cần được tăng cường. Biểu hiện rõ ràng của điều này là quyền tự chủ của các trường đại học về chương trình, nhân sự; quyền lựa chọn sách giáo khoa dựa trên khung chương chình chuẩn của các trường phổ thông; quyền được điều tiết nội dung và cách thức giảng dạy tùy thuộc vào đặc điểm cụ thể của người học, vùng miền hoặc nội dung đào tạo...

Các loại hình giáo dục khác nhau và khác với giáo dục truyền thống, như giáo dục trực tuyến, giáo dục di động, cũng cần được sử dụng để mở rộng không gian học tập sao cho phù hợp với nhiều đối tượng cụ thể.

Gia đình, Thị trường, Các tổ chức dân sự cần được quyền tham gia việc hình thành nội dung giáo dục thông qua Hội đồng trường. Cơ chế đánh giá, giám sát, thu thập phản hồi đối với các hoạt động giáo dục cần phải được hình thành và có sự tham gia của xã hội.

Không gian giáo dục sẽ không chỉ gói gọn ở trong Nhà trường, mà cần mở rộng về đến Gia đình, Thị trường (các công ty), Tổ chức dân sự (Hội nghề nghiệp). Vì thế, một cơ chế cho phép tất cả các thành phần này tham gia tích cực vào hoạt động giáo dục là cần thiết và cần được khuyến khích.

Đó là nội dung đúng và lành mạnh của xã hội hóa giáo dục.

Thay lời kết

Chất lượng của xã hội, suy cho cùng, được quyết định bởi chất lượng của chính những công dân tạo ra xã hội đó. Xã hội sẽ không thể phát triển, đất nước sẽ không thể giàu mạnh, nếu những công dân của xã hội đó ốm yếu và dốt nát.

Thất bại trong giáo dục là thất bại lớn nhất, toàn diện nhất của mỗi quốc gia. Cho nên, huy động mọi nguồn lực để phát triển giáo dục là một chính sách đúng. Nhưng chỉ chú ý đến huy động tài chính thì đó là sự bóp méo nội dung của xã hội hóa giáo dục và phần nào là vô trách nhiệm, đẩy gánh nặng tài chính cho người dân.

Những cơ sở cung cấp dịch vụ giáo dục, nếu nhân danh xã hội hóa giáo dục để lạm thu thì đó là sự mạo danh. Vì về bản chất, xã hội hóa giáo dục không nhằm huy động tài chính của dân, mà nhằm thu hút sự tham gia của tất cả các thành phần trong xã hội - Nhà nước, Gia đình, Thị trường và Các tổ chức dân sự - tham gia tư vấn, thiết kế về nội dung và triển khai chương trình, cách thức giáo dục cùng với Nhà trường để tạo ra những công dân tốt hơn.

Xã hội hóa giáo dục phải được hiểu trước hết ở xã hội hóa không gian và quyền tham gia giáo dục của tất cả các thành phần trong xã hội, gồm: Nhà nước, Gia đình, Thị trường và Các tổ chức dân sự, Hội nghề nghiệp. Cách thức xã hội hóa giáo dục hiện thời, với đặc điểm nổi bật là huy động tài chính của dân, là lệch lạc về bản chất, vì thế cần được chấn chỉnh để trả lại sự trong sáng và tích cực vốn có của khái niệm này.

---

Ghi chú:

1. Loạn thu nhân danh xã hội hóa giáo dục, báo Tiền Phong, ngày 4-6/12/2009.

2. Mở trường đại học: Càng nhiều càng kém?, báo Người Lao động, ngày 15/4/2008.

3. Dự thảo thí điểm chuyển trường học thành công ty cổ phần, Bộ Tài chính, 2009.