Thứ Năm, 11 tháng 3, 2010

Minh triết: Cô gái đồng trinh


Khác với bà mẹ Triết học, Minh triết là cô gái đồng trinh. Tuy đẹp, nhưng không sinh ra những đứa con cho xã hội. Muốn phát triển và có lịch sử, xã hội cần bà mẹ hơn cô gái. Nhưng có bà mẹ nào lại không từng là một cô gái đồng trinh?

LTS: Sau khi Tuần Việt Nam đăng tuyến bài của tác giả Hoàng Ngọc Hiến luận bàn về Minh triết Việt và Minh triết Hồ Chí Minh, chúng tôi đã nhận được nhiều ý kiến cùng chia sẻ. Đáp ứng yêu cầu của độc giả, Tuần Việt Nam xin giới thiệu bài viết ba kỳ, thể hiện góc nhìn của TS Giáp Văn Dương xung quanh chủ đề này.

Trong khi các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất được Minh triết là gì, vì bản thân Minh triết vốn thiếu một hệ thống khái niệm để tư duy và để nói về mình, lại có xu hướng ẩn vào đời sống hơn là có thể diễn ngôn, thì việc tìm một hình ảnh mang tính biểu tượng thích hợp - một kiểu định nghĩa bằng hình ảnh - sẽ giúp ích cho việc hiểu rõ hơn về Minh triết.

Cô gái đồng trinh

Triết học được coi như bà mẹ của các ngành khoa học. Bà mẹ này đặt tên, cắt cử công việc, chỗ làm và chỗ gặp gỡ cho các con. Sự trưởng thành của những đứa con, mà phần lớn giờ này đã ra ở riêng và có cơ ngơi riêng, đã làm cho bà mẹ không còn bận rộn như trước. Bà cũng không còn trẻ trung, sung sức, đẹp đẽ và quan trọng như trước nữa, nhưng bà vẫn là chỗ trở về của những đứa con mỗi khi có dịp.

Minh triết thì khác, Minh triết không sinh ra những đứa con khoa học hoặc hệ thống tư tưởng. Minh triết giống cô gái đồng trinh. Cô gái đó thông minh, đẹp và quyến rũ nhưng không có khả năng sinh con đẻ cái. Cô thường tập trung chăm chút cho cuộc sống hiện tại của mình, hơn là những ưu tư xa lắc xa lơ cả về thời gian lẫn địa lý và những quan tâm tận đẩu tận đâu không dính dáng gì đến cuộc sống thường nhật hàng ngày. Điều cô quan tâm nhất là làm sao cô có cuộc sống tốt nhất, an toàn nhất, hài hòa nhất với bên ngoài.

Còn bà mẹ Triết học thì khác, bà tất bật lo toan cuộc sống trăm bề, quan tâm đến mọi thứ, và cố gắng hiểu chúng một cách rõ ràng nhất.

Lo toan nhiều, sinh đẻ nhiều làm cho bà mẹ Triết học già cỗi, kiệt sức. Còn Minh triết giống như cô gái đồng trinh, vẫn trẻ trung tươi mới như thuở nào của nhiều nghìn năm về trước.

Trí não không quá hoàn thiện như bà mẹ Triết học, cô làm người ta cảm thấy gần gũi, dễ mến, thấy cô như sinh ra để dành cho mình, là một phần cuộc sống của mình, và chỉ cần cố gắng một chút là mình có thể chiếm hữu - bằng trực quan, bằng cảm xúc và trải nghiệm cá nhân.

Cô quan tâm đến cuộc sống của con người, vì thế, cô gắn liền với nhân ái, đạo đức và văn hóa.

Cô khéo ăn khéo nói, luôn tìm cách vươn đến sự hài hòa và Chân Thiện Mĩ. Nhưng cô vô tư lự với thế giới bên ngoài, cô không thích đi tìm chân lý ở ngoài đời sống con người.


Sự quan tâm thường xuyên đến đời sống hàng ngày làm người ta thấy cô đáng yêu, thực tế và muốn kết thân. Sự mềm mại, linh hoạt, trọng dịch chuyển của cô làm người ta cảm thấy huyền bí, hấp dẫn.

Cô rất thực, như hôm nay, như của sự này đây. Nhưng cô cũng như ảo ảnh, phảng phất trong mơ trong mộng.

Cô không có tuổi. Cô luôn được tái sinh qua những kiếp người, nên cô trẻ và đẹp mãi.

Cô có tất cả các yếu tố để hấp dẫn mọi người, từ bậc quân vương, trí giả cho đến giới bình dân. Cô làm người ta phải quan tâm, chiêm ngưỡng, tìm về.

Nhưng nếu chỉ có cô, xã hội có phát triển?

Biên giới mong manh

Cô gái đồng trinh Minh triết rất thông thái, nhưng chỉ quan tâm đến đời sống của mình, cốt sao có được cuộc sống tốt nhất, lựa chọn ứng xử tối ưu nhất.

Nhưng việc sắp xếp trật tự, kiểm soát ứng xử văn hóa, đạo đức không phải là sản xuất ra của cải, thứ mà đời sống cần trước hết. Nên đời sống của cô đậm đặc văn hóa và ứng xử, nhưng nghèo nàn vật chất.

Vật chất chỉ đến từ sự khai phá giới tự nhiên. Nhưng cô không chú tâm khai phá.

Cô thông minh và cư xử khéo léo. Cô đạo đức và văn hóa. Cô sống cho hiện tại. Nhiều người say mê cô. Điều đó đáng trân trọng. Nhưng cả xã hội say mê cô. Điều đó đáng báo động.

Vì một cách hiển nhiên, sự phát triển của xã hội không chỉ dựa trên sự ứng xử khéo léo, đạo đức và văn hóa, mà còn dựa trên sự phong phú về của cải vật chất. Nếu của cải vật chất quá nghèo nàn, sự khéo léo, đạo đức và văn hóa có nguy cơ trở thành giả tạo.

Nếu xã hội chỉ chăm chút cho những lựa chọn ứng xử và trật tự trong hiện tại thì sẽ chỉ đi vòng quanh hiện tại. Đó là lý do vì sao những xã hội Minh triết phương Đông hầu như giậm chân tại chỗ trong suốt mấy trăm năm qua. Nhưng trình độ hưởng thụ cuộc sống và ứng xử xã hội của những xã hội Minh triết đó lại cao vượt bậc, đạt đến mức nghệ thuật.

Nhưng nghệ thuật nếu không được xây dựng trên một nền tảng vững chắc nhiều chiều sẽ có nguy cơ trở thành nghệ thuật giả tạo.

Sự tập trung hầu hết vào đời sống thường nhật ở thì hiện tại mà không ngó ngàng đến thế giới bên ngoài tạo ra những vòng tròn khép kín. Những cô gái đồng trinh Minh triết trở thành những cô gái tự kỉ ám thị. Xã hội cũng trở thành xã hội tự kỉ ám thị của những giá trị, trật tự, cảm xúc và tri thức cũ rích, nhàm chán.

Sự mềm dẻo quá mức dễ dẫn đến lảng tránh, đầu hàng trước cái xấu và cái ác trong xã hội, nhất là khi cái xấu và cái ác đó xuất phát từ những thế lực có sức mạnh.

Sự linh hoạt, dễ thay đổi dễ dẫn đến sự coi thường chân lý và nguyên tắc. Những giá trị mà xã hội theo đuổi khi đó có nguy cơ trở thành hình thức, đạo đức giả.

Tập hợp của những cá nhân Minh triết trong đời sống, vì thế chưa chắc đã tạo ra một xã hội Minh triết như một toàn thể. Mà ngược lại, có nguy cơ kìm hãm sự phát triển của xã hội.

Minh triết cá nhân trở thành U triết tập thể.

Con đường phía trước

Để phát triển và tạo ra lịch sử, xã hội cần những bà mẹ chứ không phải những cô gái đồng trinh.

Nhưng có bà mẹ nào lại không từng là một cô gái đồng trinh?

Vì thế, Minh triết cần là sự chuẩn bị, là đoạn khởi đầu cho bà mẹ Triết học hình thành. Chính cô chứ không ai khác, là người chuẩn bị hành trang để trở thành bà mẹ Triết học, người sinh ra những đứa con giúp ích cho nhận thức, cho hiểu biết, cho sự phát triển của xã hội.

Nhiệm vụ của chúng ta vì thế không phải chỉ chiêm ngưỡng vẻ đẹp của Minh triết - cô gái đồng trinh - mà còn phải nuôi dưỡng cô, bồi đắp cho cô được khỏe mạnh, vững vàng để cô có thể trở thành những bà mẹ tốt sau này.

Cũng cần phải chọn cho cô những người chồng - những đối tượng mà cô cần hướng tới để nhận thức - và của hồi môn là những khái niệm chính xác để tư duy. Chỉ có như thế, cô mới có thể sinh ra những đứa con tư tưởng để nhận thức rõ hơn trước hết là chính mình, rồi đến thế giới xung quanh.

Nếu không, cô sẽ mãi chỉ là cô gái đồng trinh: thông minh, trẻ trung, đạo đức và văn hóa nhưng không đóng góp được gì nhiều cho phát triển và không kiến tạo lịch sử như chính bản thân không lịch sử của cô. Xã hội của các cô khi đó sẽ chỉ đi vòng quanh hiện tại mà không thể tiến về phía tương lai.

Con đường phía trước vì thế không thể là con đường đi vòng quanh hiện tại của những cô gái đồng trinh, của Minh triết cá nhân nhưng U triết tập thể, mà phải là con đường của các bà mẹ Triết học, Minh triết cá nhân và Thông thái tập thể, để đi thẳng đến tương lai.

Đây là con đường lịch sử, con đường của tư tưởng, của sự khai phá tiềm năng, kế thừa và dựng xây những tòa nhà tư tưởng mới, nhằm hướng tới tương lai chứ không quẩn quanh trong hiện tại.

Chỉ có như thế xã hội mới phát triển, và Minh triết mới có thể đóng góp được phần sức lực của mình vào sự phát triển đó.