Thứ Năm, 26 tháng 2, 2015

Ba chìa khóa phát triển

Giáp Văn Dương

Năm 2015 này, Việt Nam kỉ niệm 70 năm ngày độc lập. Vậy mà Việt Nam cũng chỉ vừa mới thoát ra khỏi nhóm các ước nghèo được một vài năm, trong khi nhìn những nước xung quanh, thì thấy trong cùng khoảng thời gian tương tự hoặc ngắn hơn, họ đã sải bước trước ta quá nhiều: Singapore chỉ cần một thế hệ để vươn lên từ một làng chài nghèo thành quốc gia ‘hạng nhất’; Hàn Quốc cũng chỉ cần chưa đầy hai thế hệ sau cuộc chiến tàn khốc để vươn lên từ nước đói nghèo thành nước phát triển. 

Còn Việt Nam sau gần bẩy mươi năm độc lập và bốn mươi năm hòa bình thì vừa bước chân ra khỏi vũng nghèo và đang bị rình rập bởi nguy cơ vỡ nợ.

Nếu tính cuộc đời làm việc trung bình của mỗi người là 30 năm, thì Việt Nam đang ở giữa thế hệ thứ 3 sau ngày độc lập. Cha ông ta nói, không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời. Hy vọng trong thế hệ thứ ba này, Việt Nam sẽ vươn lên chạm ngưỡng nước phát triển. 

Muốn vậy, những cánh cửa phát triển phải được mở ra. Vấn đề đặt ra: Đâu là chìa khóa, và ai đang nắm giữ những chìa khóa, để mở cánh cửa phát triển này?

Năng lực lãnh đạo

Chìa khóa đầu tiên và phát huy tác dụng ngay tức thì, đó là năng lực lãnh đạo (leadership) của những người cầm lái, ở bất cữ lĩnh vực và cấp độ nào. Năng lực lãnh đạo hiện đang quá yếu và không tương xứng với các đòi hỏi của phát triển. Các mô típ lãnh đạo thời chiến, lại nặng tính quan trường kiểu phong kiến đã lạc hậu, nhưng vẫn chiếm vị trí chủ đạo trong thời bình, mà điển hình là sự áp đặt máy móc bởi những mệnh lệnh ‘hành là chính’, hoặc các chính sách trên giời, từ trên xuống dưới.

Con người không phải là những cỗ máy vô tri vô cảm, nên sự áp đặt kiểu này luôn phản tác dụng, thậm chí trong cả hoàn cảnh rất khắc nghiệt của thời chiến, khi sự tuân thủ là cần thiết để đảm bảo mạng sống cho tất cả mọi người.

Để giải quyết rốt ráo bài toán năng lực lãnh đạo này, không có cách nào khác là cải cách cơ chế bầu cử, bổ nhiệm công chức và trọng dụng người tài. Nhìn sang nước tạo ra phát triển đột phá, thấy họ tìm mọi cách để thu hút người tài khắp nơi trên thế giới về làm việc cho mình. Nếu người tài không thể làm việc và không có môi trường để phát huy hết khả năng của mình thì giấc mơ phát triển sẽ không bao giờ trở thành hiện thực.

Câu chuyện lãnh đạo và trọng dụng người tài này đã được nhiều người gióng lên suốt hàng chục năm qua nhưng không có chuyển biến gì đáng kể. Vậy những người thuộc thế hệ thứ 3, tức những người vẫn được coi là trẻ này, lại không ở trong hệ thống, cũng không thuộc diện được ‘cơ cấu’, sẽ làm gì trong bối cảnh này?

Rất may là năng lực lãnh đạo ngày nay đã không còn chỉ bó hẹp trong lĩnh vực chính trị. Dù rằng, chính trị là lĩnh vực quan trọng nhất cần phải cải cách để tạo sự phát triển, nhưng các lĩnh vực khác cũng đang rất cần những tài năng lãnh đạo trẻ để thổi thêm luồng sinh khí mới và để được dẫn dắt. Đó có thể là trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, nghệ thuật, hoặc các hoạt động thuần túy dân sự v.v…

Trong sự liên thông mang tính bản chất, sự thay đổi tích cực trong đời sống dân sự sẽ có tác động trở lại với các hoạt động chính trị. Vì suy cho cùng, mục đích tối hậu của chính trị là để phục vụ người dân, giúp họ sống tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn. Nếu không thì chính trị không thể tồn tại lâu dài.

Vậy nên, nếu bạn là thủ khoa mà thi trượt công chức thì cũng đừng lấy đó làm buồn. Sẽ đáng buồn hơn nếu bạn tìm cách yên phận ở trong hệ thống, thay vì bước ra ngoài để trở thành một lãnh đạo trẻ, dẫn dắt đời sống đang quẩn quanh bế tắc.

Nhìn xa hơn thì chính những tài năng lãnh đạo dân sự này sẽ là yếu tố quyết định sự phát triển của đất nước chứ không phải những công chức sáng cắp ô đi chiều cắp ô về. Chiếc chìa khóa phát triển này đang nằm trong người dám đảm đương trách nhiệm dẫn dắt này. Họ là những người thuộc thế hệ thứ ba. 

Có chìa khóa trong tay, nhưng có dám dùng nó để mở cánh cửa phát triển hay không thì lại đòi hỏi lòng quả cảm để vượt qua thói quen nương tựa đã trở thành cố hữu.

Đổi mới sáng tạo

Chiếc chìa khóa thứ hai để mở cánh cửa phát triển là thực hành đổi mới sáng tạo trong mọi lĩnh vực. Đời sống cá nhân bạn đang bế tắc ư? Hãy đổi mới sáng tạo sao cho sinh động và đầy màu sắc. Công nghệ mà doanh nghiệp bạn sử dụng đang lạc hậu ư? Hãy cải tiến để có công nghệ tốt hơn, sản phẩm chất lượng hơn? Quy trình quản trị của tổ chức bạn đang kém hiệu quả ư? Còn chần chừ gì nữa, hãy xắn tay lên thay vì ngồi trách móc. 

Bất cứ ngóc ngách nào của đời sống, trong bất cứ lĩnh vực gì, ở bất cứ qui mô nào, cũng đang cần tinh thần đổi mới sáng tạo hơn bao giờ hết. Vì sao vậy? Vì sự trì trệ đã đến ngưỡng. Vỡ nợ quốc gia là nguy cơ đang hiển hiện trước mắt. Thất nghiệp, bế tắc, khó khăn, bạo động… đã trực ở đầu ngõ, có thể xông vào nhà bất cứ lúc nào. 

Trong hoàn cảnh đó, nếu không đổi mới sáng tạo thì sẽ chết, không chừa bất cứ người nào. 

Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra, một trong những nút cổ chai phát triển của Việt Nam hiện thời là năng suất lao động quá thấp. So với các nước phát triển, năng suất lao động của Việt Nam thấp hơn hàng chục lần. Cùng khoảng thời gian làm việc, cùng sức vóc mà một người của họ làm việc bằng hàng chục người của mình, thì làm sao ta có thể cạnh tranh với họ được? Gải pháp là đâu? Là thực đổi mới sáng tạo, vì đâu còn đường nào khác.

Không chỉ dừng ở trong công nghệ, lĩnh vực quản trị cũng đang bức bách không kém. Sự đổi mới thể chế suy cho cùng cũng là đổi mới sáng tạo ở trong quản trị. Vì thế, khi thực hành đổi mới sáng tạo công nghệ và quản trị, sức tác động của nó sẽ vô cùng lớn.

Ngay cả trong việc quản trị đời sống cá nhân cũng đang cần những đổi mới sáng rốt ráo. Trong cuộc chạy đua này, ai quản trị cá nhân tốt, ai biết rõ mục tiêu, ai sử dụng được thời gian hiệu quả, người đó sẽ chiến thắng. 

Đó là những việc có thể làm ngay được, và quan trọng hơn, lợi thế của việc thực hành đổi mới sáng tạo thuộc về thế hệ thứ ba, những người trẻ tuổi.

Khi tiến hành dổi mới sáng tạo, cái giá phải trả chỉ là sự trì trệ bế tắc, ngắc ngoải lâm sàng, nhưng cái được là cả không gian phát triển mới. Vậy thì còn chần chừ gì nữa? Sao còn ngồi đó than vãn, thay vì đứng lên, cầm chiếc chìa khóa đổi mới sáng tạo này để mở ra những chân trời mới. 

Phát triển Giáo dục

Chiếc chìa khóa thứ ba, được nói đến nhiều nhất và cũng có tác động lâu dài nhất, là phát triển giáo dục. 

Nếu như triết lý của hệ thống giáo dục hiện thời là đào tạo con người công cụ, thì việc cam chịu sự áp đặt đó mà không có bất cứ hoạt động tự giáo dục nào, không có bất cứ động lực tự thân thay đổi nào, thì việc bế tắc trong đời sống là số phận được báo trước. 

Vậy những người thuộc thế hệ thứ ba này có thể làm được gì trong một môi trường giao dục nặng tính đặt này? Câu trả lời là rất nhiều, thậm chí không giới hạn. 

Sự phát triển công nghệ, đặc biệt là của giáo dục số, đã gỡ bỏ hầu hết các rào cản giáo dục mà thế hệ trước phải gánh chịu. Giờ đây, nếu muốn thì bất cứ người nào cũng có thể tham gia các khóa học trực tuyến của các đại học danh tiếng trên thế giới. Họ có thể thảo luận với các giáo sư và bạn bè toàn cầu một cách rất dễ dàng. 

Như thế, thay vì trông trờ một sự thay đổi được ban phát không biết bao giờ mới tới, những người thuộc thế hệ thứ ba này hoàn toàn có thể tự thân khai sáng, tự bù đắp những khiếm khuyết của hệ thống giáo dục hiện thời, thông qua việt tiếp cận các chương trình giáo dục trực tuyến toàn cầu.

Suy cho cùng, sự thay đổi bền vững phải là sự thay đổi do mình tạo dựng ra. Mọi sự ban phát chỉ có giới hạn và đều phải trả giá.

Vậy nên, thế hệ thứ ba không thể trông trờ vào sự thay đổi có được do ban phát. Chính họ phải tự kiến tạo sự thay đổi theo cách của riêng mình. 

Đến đây, những chìa khóa phát triển đã hiện ra trước mắt. Và chính thế hệ thứ ba này, trong đó có bạn và tôi, là người đang nắm giữ những chiếc chìa khóa của phát triển.

Vấn đề là có đủ muốn để đứng lên và mở những cánh cửa phát triển hay không mà thôi.

---
Ghi chú: Đây là bản gốc của bài đăng trên Tia sáng, số Tết 2015.